Strona główna | Redakcja

Przed Świętami nie ma ucieczki... - Aleksandra Sarna / nr 2/09

 Momenty przejść są szczególnie nacechowane znaczeniami kulturowymi. Czas ulega w nich zawieszeniu, a na styku chaosu wyłania się nowy porządek. Święta doroczne jak Nowy Rok, pierwszy dzień wiosny z topieniem Marzanny są przejawem obrzędów przejścia dotyczących cyklu rocznego. W wymiarze kosmologicznym oraz antropologicznym przejścia pozostają "otwarte" na sacrum; są ambiwalentne, mogą obdarzać nową jakością (stanem, statusem, kondycją), ale są też regresyjne i groźne. Sytuacja przejścia, kategoria granicy dotyczą nie tylko dostępujących rytuału jednostek, ale także całej wspólnoty. Święta Wielkiej Nocy są upamiętnieniem zmartwychwstania Jezusa Chrystusa, jego przejścia z egzystencji ludzkiej do wymiaru boskości. Śmierć nie okazała się ostatecznością, ale początkiem nowego symbolu.

W życiu jednostek i zbiorowości zachowania rytualne odgrywają wiele ról. Przenikają całe życie człowieka kształtując fazy jego rozwoju i dojrzewania, oddziałują na kluczowe dziedziny ludzkiej egzystencji (sens wspólnoty lub jej brak, społeczna więź lub społeczny konflikt, sacrum i profanum). Rytuały potwierdzają ludzką zdolność wytwarzania symboli. Obrzęd religijny jest bowiem czynnością symboliczną, która umożliwia wiernym, za pomocą przedmiotów doświadczenia zorientowanych na sacrum, wyartykułować i wyrazić znaczenie, a w konsekwencji dostarczyć całościowej perspektywy codziennemu życiu. A przy tym ceremoniał nie jest czynnością indywidualną, lecz społeczną, angażującą grupę ludzi, podzielających wspólne oczekiwania i wartości. Bez obrządków życie społeczne stałoby się utylitarne i zatomizowane. Akty rytualne mają niezwykle silny wpływ na tworzenie więzi między ludźmi. Opierają się zarówno na odwiecznej ludzkiej potrzebie porządku, jak i archetypach – zachowanym dziedzictwie kultury. Są jednym z najbardziej skutecznych mechanizmów socjalizacji, obejmującym przystosowanie do sposobów życia narzucanych przez tradycję i społeczeństwo. Związek pomiędzy sferą profaniczną ("zwykłym" światem) i sakralną staje się czysto symboliczny. Zwyczaje i rytuały są tym rodzajem praktyk, które pozwalają sposób owego symbolicznego powiązania unaocznić i każdorazowo przywoływać sacrum.

Mircea Eliade zauważa, że człowiek całkowicie areligijny to zjawisko rzadkie – bo niereligijni i tak zachowują się religijnie – bez względu na to, czy zdają sobie z tego sprawę, czy nie. W kontekście zbliżających się świąt wielkanocnych spostrzeżenie to nabiera szczególnego znaczenia – większość z nas – bez względu na deklarowane w życiu codziennym poglądy, usiądzie przy stole, na którym znajdzie się wiele produktów i rekwizytów o charakterze symbolicznym: pisanki, baranek, rzeżucha, koszyk ze święconką. W takim dniu nawet osoby określające się mianem niewierzących wkraczają w strefę sacrum – powtarzając rytuały ustanowione w Polsce po przyjęciu chrztu przez Mieszka I. Obchodzenie świąt ma charakter religijny, ale również buduje poczucie tożsamości i przynależności.
 

Partnerzy