Od Nowego Śląska do Zagłębia Dąbrowskiego
Mieszkańcy Zagłębia Dąbrowskiego uważają, iż w jego granicach znajdują się takie większe miejscowości jak: Będzin, Czeladź, Dąbrowa Górnicza, Grodziec, Maczki, Sosnowiec, Strzemieszyce, Ząbkowice położone w widłach rzek: Brynicy, Białej i Czarnej Przemszy. Nie wyklucza to możliwości, aby Zagłębiakami czuły się osoby zamieszkujące Myszków, Siewierz, Zawiercie, a nawet Olkusz.
Mieszkańcy Zagłębia Dąbrowskiego uważają, iż w jego granicach znajdują się takie większe miejscowości jak: Będzin, Czeladź, Dąbrowa Górnicza, Grodziec, Maczki, Sosnowiec, Strzemieszyce, Ząbkowice położone w widłach rzek: Brynicy, Białej i Czarnej Przemszy. Nie wyklucza to możliwości, aby Zagłębiakami czuły się osoby zamieszkujące Myszków, Siewierz, Zawiercie, a nawet Olkusz.
Zagłębie Dąbrowskie ma bardzo bogatą przeszłość dziejową. W porównaniu jednak do innych terenów polskich jego historia zarówno dawna, jak i współczesna jest bardzo słabo opracowana.
Od powstania państwa polskiego w X wieku, poprzez średniowiecze i czasy nowożytne, aż po rok upadku Polski (1795) obszar ten leżał w Małopolsce, województwie krakowskim, w powiecie krakowskim i lelowskim. Niewielka część (Księstwo Siewierskie) od XV wieku aż do 1790 roku należała do biskupów krakowskich.
Po III rozbiorze w 1795 roku region znalazł się w pruskim okręgu administracyjnym – Nowym Śląsku. W wyniku zwycięskich wojen Napoleona Bonapartego nad wojskami austriackimi, pruskimi i rosyjskimi, decyzją Traktatu w Tylży w 1807 roku teren Zagłębia wszedł w skład utworzonego wtedy Księstwa Warszawskiego, departamentu krakowskiego, powiatu lelowsko-siewierskiego i pilickiego, a od 1800 roku do powiatu siewierskiego. Po powstaniu Królestwa Polskiego na Kongresie Wiedeńskim stał się częścią województwa krakowskiego (obwodu olkuskiego, powiatu lelowskiego i pilickiego). Po przemianowaniu decyzją władz carskich w 1837 roku polskiej nazwy „województwa” na „gubernię”, Zagłębie najpierw weszło w skład – krakowskiej, od 1840 roku – kieleckiej i ostatecznie od 1845 roku powiatu olkuskiego guberni radomskiej.
W 1867 roku, zaborca zreorganizował administracją terytorialną Królestwa Polskiego. Później ten teren włączono jako powiat będziński do guberni piotrkowskiej, do której należał aż do wybuchu I wojny światowej. Dopiero od powstania powiatu będzińskiego można mówić o odrębności Zagłębia Dąbrowskiego.
Kształtowanie się tego regionu było procesem trwającym od schyłku XVIII/XIX wieku. Otóż, na tym typowo rolniczym obszarze odkryto w tym czasie złoża rudy cynku, żelaza, a przede wszystkim węgla kamiennego. Powoli powstawały pierwsze cegielnie, huty, kopalnie, wapienniki i inne zakłady przetwórcze. Rozwój przemysłu fabrycznego przyspieszyła budowa w połowie XIX wieku linii kolejowych, a zwłaszcza Kolei Żelaznej Warszawsko- Wiedeńskiej oraz przeprowadzone w 1864 roku uwłaszczenie chłopów. Nie doszłoby jednak do rozwoju tutejszego przemysłu bez napływu obcego kapitału, zwłaszcza niemieckiego, francuskiego, belgijskiego, austriackiego i rosyjskiego. Wpływ na to mieli również inwestorzy pochodzenia rodzimego (Polacy i Żydzi).
Teren ten aż do połowy XIX wieku nie miał oficjalnej ani potocznej nazwy. Dopiero w latach 50. XIX wieku pojawił się termin „Zagłębie”. Jego twórcą był ówczesny Naczelnik Zachodniego Okręgu Górniczego w Królestwie Polskim Józef Patrycjusz Cieszkowski. Oficjalnie nazwa Zagłębia Węglowego w Królestwie Polskim pojawiła się w wydrukowanej w 1856 roku mapie „Karta geognostyczna Zagłębia Węglowego w Królestwie Polskim”, a była to pierwsza geologiczna mapa tego obszaru. Na owe czasy termin „zagłębie” oznaczał „wklęsłość ziemną różnej obszerności, w której spoczywają pokłady, czyli warstwa ciała kopalnego” (H. Łabęcki, Słownik górniczy, Warszawa 1868).
W drugiej połowie XIX wieku nazwa ta stopniowo weszła w użycie w gazetach, czasopismach i mowie potocznej. W niemieckiej literaturze technicznej tamtych czasów funkcjonowała też nazwa „Zagłębie Węglowe Śląsko-Polskie”, „Polskie Zagłębie Węglowe” („das Polnische Kohlenbecken”). D
opiero w latach 80. XIX wieku zaistniała nazwa „Zagłębie Dąbrowskie”. Jak się wydaje, po raz pierwszy użył jej Stanisław Kątkiewicz w opublikowanym w 1887 roku artykule w czasopiśmie „Wszechświat”. Nazwę tę wprowadzono też do opublikowanej w 1889 roku „Mapy pokładowej Dąbrowskiego Zagłębia Węglowego”. Na przełomie XIX/XX wieku w gazetach, czasopismach, pracach popularno-naukowych i naukowych teren ów był nazywany też „Zagłębiem Górniczym”, „Okręgiem Fabrycznym Sosnowieckim”, „Okręgiem Sosnowieckim”, „Zagłębiem Sosnowiecko- Dąbrowskim”.
Od 1897 roku nazwa Zagłębie Dąbrowskie była konsekwentnie używana w fachowym czasopiśmie „Przegląd Techniczny” oraz powstałym w 1903 roku „Przeglądzie Górniczo- Hutniczym”. W 1889 roku pojawiła się w wydrukowanej w skali 1:50 000 mapie. W roku następnym wydano pierwszą książkę, w której w tytule użyto pełnej nazwy regionu: Kalendarz Zagłębia Dąbrowskiego na rok przestępny 1902.
Warto wyjaśnić genezę drugiego członu nazwy – „Dąbrowskie”. Pochodzi ona od miejscowości „Stara Dąbrowa”, na terenie której już w 1785 roku odkryto na wychodniach pokłady węgla i rozpoczęto jego wydobywanie. W końcu XVIII i w początkach XIX wieku powstały w okolicach tej miejscowości pierwsze prymitywne kopalnie oraz huty. W latach 20. i 30. XIX wieku wieś Dąbrowa stała się dużym skupiskiem górników i hutników. W 1834 roku w miejscowości tej powstała największa w Królestwie Polskim huta żelaza „Bankowa”. Dalszy rozwój tej miejscowości, pozostającej wsią, nastąpił po powstaniu styczniowym. Należy dodać, iż Dąbrowa w XIX wieku stanowiła ważny ośrodek nie tylko przemysłowy, ale również administracji górniczej, ponieważ znajdowała się tam siedziba Zachodniego Okręgu Górniczego.
Zatem przed I wojną światową w „Trójkącie Trzech Cesarzy” w południowozachodniej części Królestwa Polskiego ukształtował się znaczący ośrodek przemysłowy związany z pobliskim pruskim Górnym Śląskiem i cesarstwem rosyjskim. Był to obszar zupełnie inny niż sąsiedni Śląsk. Inne języki, prawo, stosunki polityczne, ekonomiczne i społeczne. Stworzyły one w początkach XX wieku mieszkańca Zagłębia – Zagłębiaka. Już wtedy był świadomy odrębności, z powodu zamieszkania w uprzemysłowionym regionie, w stosunku do mieszkających w niewielkiej odległości mieszkańców wsi. Zwłaszcza jednak w stosunku do Górnoślązaków i Niemców mieszkających za Brynicą i Czarną Przemszą.
W trakcie I wojny światowej, Zagłębie Dąbrowskie podzielono na dwie strefy okupacyjne – austriacką (obwód dąbrowski) i niemiecką (powiat będziński w Sosnowcu). 90 lat temu, po 23 latach niewoli Polska odzyskała niepodległość. W pierwszych latach po wojnie utrzymano stary podział administracyjny. Przedwojenny powiat będziński, na terenie którego znajdowało się Zagłębie Dąbrowskie, włączono w skład powstałego typowo rolniczego województwa kieleckiego ze stolicą w Kielcach. W 1927 roku wyodrębniono rolniczo-przemysłowy powiat zawierciański. Warto nadmienić, iż z wielu powodów nie udało się przyłączyć Zagłębia Dąbrowskiego do uprzemysłowionego autonomicznego województwa śląskiego.
Podczas II wojny światowej (1939– 45) Zagłębie Dąbrowskie pod względem administracyjnym należało do rejencji katowickiej. Po zakończeniu wojny miejskie powiaty zagłębiowskie: Będzin, Czeladź, Dąbrowa Górnicza, Sosnowiec, Zawiercie oraz terenowe: będziński i zawierciański weszły do istniejącego do 1950 roku województwa śląsko-dąbrowskiego. Następnie w latach 1995–1999 znalazły się w katowickim, a obecnie – śląskim. Tym samym zlikwidowano administracyjne granice pomiędzy Zagłębiem Dąbrowskim i Górnośląskim.
Przez wiele powojennych lat funkcjonował śląsko-zagłębiowski antagonizm, odrębność etniczno-kulturowa. Na Śląsku kultywowany był negatywny obraz Zagłębia i Zagłębiaka, podkreślano wyższość cywilizacyjna mieszkańca Śląska, a niższą – ludności „zza Przemszy”. Uważano, iż Zagłębie to „wylęgarnią komunizmu”. Taki stereotyp mieszkańca Zagłębia Dąbrowskiego bardzo łatwo dziś źródłowo i historycznie obalić.
Od powstania państwa polskiego w X wieku, poprzez średniowiecze i czasy nowożytne, aż po rok upadku Polski (1795) obszar ten leżał w Małopolsce, województwie krakowskim, w powiecie krakowskim i lelowskim. Niewielka część (Księstwo Siewierskie) od XV wieku aż do 1790 roku należała do biskupów krakowskich.
Po III rozbiorze w 1795 roku region znalazł się w pruskim okręgu administracyjnym – Nowym Śląsku. W wyniku zwycięskich wojen Napoleona Bonapartego nad wojskami austriackimi, pruskimi i rosyjskimi, decyzją Traktatu w Tylży w 1807 roku teren Zagłębia wszedł w skład utworzonego wtedy Księstwa Warszawskiego, departamentu krakowskiego, powiatu lelowsko-siewierskiego i pilickiego, a od 1800 roku do powiatu siewierskiego. Po powstaniu Królestwa Polskiego na Kongresie Wiedeńskim stał się częścią województwa krakowskiego (obwodu olkuskiego, powiatu lelowskiego i pilickiego). Po przemianowaniu decyzją władz carskich w 1837 roku polskiej nazwy „województwa” na „gubernię”, Zagłębie najpierw weszło w skład – krakowskiej, od 1840 roku – kieleckiej i ostatecznie od 1845 roku powiatu olkuskiego guberni radomskiej.
W 1867 roku, zaborca zreorganizował administracją terytorialną Królestwa Polskiego. Później ten teren włączono jako powiat będziński do guberni piotrkowskiej, do której należał aż do wybuchu I wojny światowej. Dopiero od powstania powiatu będzińskiego można mówić o odrębności Zagłębia Dąbrowskiego.
Kształtowanie się tego regionu było procesem trwającym od schyłku XVIII/XIX wieku. Otóż, na tym typowo rolniczym obszarze odkryto w tym czasie złoża rudy cynku, żelaza, a przede wszystkim węgla kamiennego. Powoli powstawały pierwsze cegielnie, huty, kopalnie, wapienniki i inne zakłady przetwórcze. Rozwój przemysłu fabrycznego przyspieszyła budowa w połowie XIX wieku linii kolejowych, a zwłaszcza Kolei Żelaznej Warszawsko- Wiedeńskiej oraz przeprowadzone w 1864 roku uwłaszczenie chłopów. Nie doszłoby jednak do rozwoju tutejszego przemysłu bez napływu obcego kapitału, zwłaszcza niemieckiego, francuskiego, belgijskiego, austriackiego i rosyjskiego. Wpływ na to mieli również inwestorzy pochodzenia rodzimego (Polacy i Żydzi).
Teren ten aż do połowy XIX wieku nie miał oficjalnej ani potocznej nazwy. Dopiero w latach 50. XIX wieku pojawił się termin „Zagłębie”. Jego twórcą był ówczesny Naczelnik Zachodniego Okręgu Górniczego w Królestwie Polskim Józef Patrycjusz Cieszkowski. Oficjalnie nazwa Zagłębia Węglowego w Królestwie Polskim pojawiła się w wydrukowanej w 1856 roku mapie „Karta geognostyczna Zagłębia Węglowego w Królestwie Polskim”, a była to pierwsza geologiczna mapa tego obszaru. Na owe czasy termin „zagłębie” oznaczał „wklęsłość ziemną różnej obszerności, w której spoczywają pokłady, czyli warstwa ciała kopalnego” (H. Łabęcki, Słownik górniczy, Warszawa 1868).
W drugiej połowie XIX wieku nazwa ta stopniowo weszła w użycie w gazetach, czasopismach i mowie potocznej. W niemieckiej literaturze technicznej tamtych czasów funkcjonowała też nazwa „Zagłębie Węglowe Śląsko-Polskie”, „Polskie Zagłębie Węglowe” („das Polnische Kohlenbecken”). D
opiero w latach 80. XIX wieku zaistniała nazwa „Zagłębie Dąbrowskie”. Jak się wydaje, po raz pierwszy użył jej Stanisław Kątkiewicz w opublikowanym w 1887 roku artykule w czasopiśmie „Wszechświat”. Nazwę tę wprowadzono też do opublikowanej w 1889 roku „Mapy pokładowej Dąbrowskiego Zagłębia Węglowego”. Na przełomie XIX/XX wieku w gazetach, czasopismach, pracach popularno-naukowych i naukowych teren ów był nazywany też „Zagłębiem Górniczym”, „Okręgiem Fabrycznym Sosnowieckim”, „Okręgiem Sosnowieckim”, „Zagłębiem Sosnowiecko- Dąbrowskim”.
Od 1897 roku nazwa Zagłębie Dąbrowskie była konsekwentnie używana w fachowym czasopiśmie „Przegląd Techniczny” oraz powstałym w 1903 roku „Przeglądzie Górniczo- Hutniczym”. W 1889 roku pojawiła się w wydrukowanej w skali 1:50 000 mapie. W roku następnym wydano pierwszą książkę, w której w tytule użyto pełnej nazwy regionu: Kalendarz Zagłębia Dąbrowskiego na rok przestępny 1902.
Warto wyjaśnić genezę drugiego członu nazwy – „Dąbrowskie”. Pochodzi ona od miejscowości „Stara Dąbrowa”, na terenie której już w 1785 roku odkryto na wychodniach pokłady węgla i rozpoczęto jego wydobywanie. W końcu XVIII i w początkach XIX wieku powstały w okolicach tej miejscowości pierwsze prymitywne kopalnie oraz huty. W latach 20. i 30. XIX wieku wieś Dąbrowa stała się dużym skupiskiem górników i hutników. W 1834 roku w miejscowości tej powstała największa w Królestwie Polskim huta żelaza „Bankowa”. Dalszy rozwój tej miejscowości, pozostającej wsią, nastąpił po powstaniu styczniowym. Należy dodać, iż Dąbrowa w XIX wieku stanowiła ważny ośrodek nie tylko przemysłowy, ale również administracji górniczej, ponieważ znajdowała się tam siedziba Zachodniego Okręgu Górniczego.
Zatem przed I wojną światową w „Trójkącie Trzech Cesarzy” w południowozachodniej części Królestwa Polskiego ukształtował się znaczący ośrodek przemysłowy związany z pobliskim pruskim Górnym Śląskiem i cesarstwem rosyjskim. Był to obszar zupełnie inny niż sąsiedni Śląsk. Inne języki, prawo, stosunki polityczne, ekonomiczne i społeczne. Stworzyły one w początkach XX wieku mieszkańca Zagłębia – Zagłębiaka. Już wtedy był świadomy odrębności, z powodu zamieszkania w uprzemysłowionym regionie, w stosunku do mieszkających w niewielkiej odległości mieszkańców wsi. Zwłaszcza jednak w stosunku do Górnoślązaków i Niemców mieszkających za Brynicą i Czarną Przemszą.
W trakcie I wojny światowej, Zagłębie Dąbrowskie podzielono na dwie strefy okupacyjne – austriacką (obwód dąbrowski) i niemiecką (powiat będziński w Sosnowcu). 90 lat temu, po 23 latach niewoli Polska odzyskała niepodległość. W pierwszych latach po wojnie utrzymano stary podział administracyjny. Przedwojenny powiat będziński, na terenie którego znajdowało się Zagłębie Dąbrowskie, włączono w skład powstałego typowo rolniczego województwa kieleckiego ze stolicą w Kielcach. W 1927 roku wyodrębniono rolniczo-przemysłowy powiat zawierciański. Warto nadmienić, iż z wielu powodów nie udało się przyłączyć Zagłębia Dąbrowskiego do uprzemysłowionego autonomicznego województwa śląskiego.
Podczas II wojny światowej (1939– 45) Zagłębie Dąbrowskie pod względem administracyjnym należało do rejencji katowickiej. Po zakończeniu wojny miejskie powiaty zagłębiowskie: Będzin, Czeladź, Dąbrowa Górnicza, Sosnowiec, Zawiercie oraz terenowe: będziński i zawierciański weszły do istniejącego do 1950 roku województwa śląsko-dąbrowskiego. Następnie w latach 1995–1999 znalazły się w katowickim, a obecnie – śląskim. Tym samym zlikwidowano administracyjne granice pomiędzy Zagłębiem Dąbrowskim i Górnośląskim.
Przez wiele powojennych lat funkcjonował śląsko-zagłębiowski antagonizm, odrębność etniczno-kulturowa. Na Śląsku kultywowany był negatywny obraz Zagłębia i Zagłębiaka, podkreślano wyższość cywilizacyjna mieszkańca Śląska, a niższą – ludności „zza Przemszy”. Uważano, iż Zagłębie to „wylęgarnią komunizmu”. Taki stereotyp mieszkańca Zagłębia Dąbrowskiego bardzo łatwo dziś źródłowo i historycznie obalić.
