Od poniedziałku 4 lipca na sosnowieckie i katowickie tory tramwajowe wyruszył pociąg pancerny jakim przemieszczali się powstańcy podczas III powstania śląskiego. Jest to kolejna akcja Muzeum Śląskiego w ramach Roku Pamięci Powstań Śląskich. Muzeum przeniosło wizerunek autentycznego pociągu pancernego z tamtych lat na współczesny tramwaj, który będzie kursował na liniach nr 15 i 16 do 2 września br.
 
Pociągi pancerne, których przykładowy wizerunek możemy zobaczyć na tramwaju, były wykorzystywane przez powstańców podczas III powstania śląskiego w 1921 roku. Łącznie zbudowano 16 maszyn, każda miała swoją nazwę m.in. „Zygmunt Powstaniec”, „Pieron”, „Korfanty”, „Kabicz”, „Tadek Ślązak”. Załoga z obsługą liczyła około 80 ludzi. Pod względem opancerzenia pociągi znacznie się różniły. Początkowo pancerz stanowiły warstwy z desek wypełnione piaskiem lub betonem, następnie osłony budowano z płyt pancernych o grubości około 10 mm, dających zupełne zabezpieczenie przed pociskami karabinów a także odłamkami pocisków artyleryjskich. Używano ich głównie do patrolowania i ubezpieczania linii kolejowych, niszczenia umocnień przeciwnika, wspierania natarć własnych oddziałów oraz wspierania obrony i osłony odwrotu.
 
W tym roku mija 90 lat od wybuchu III powstania śląskiego. Dla upamiętnienia tych wydarzeń rok 2011 został ustanowiony przez Sejmik Województwa Rokiem Pamięci Powstań Śląskich. Z tej okazji Muzeum Śląskie postanowiło w niecodzienny sposób przypomnieć historię naszego regionu. Na powstańczym tramwaju krążącym po Katowicach poza wizerunkami dwóch autentycznych pociągów pancernych z okresu III powstania śląskiego: „Zygmunta Powstańca” i „Kabicza”, znajdziemy także zdjęcia powstańców oraz cztery najważniejsze daty związane z tymi wydarzeniami: 16/17 sierpnia 1919 - I powstanie śląskie, 19/20 sierpnia - II powstanie śląskie 1920, 20 marca 1921 – plebiscyt, 2/3 maja 1921 - III powstanie Śląskie. Data wyjazdu powstańczego tramwaju również nie jest przypadkowa – 5 lipca oficjalnie zakończyło się III powstanie Śląskie.
 
Powstańczy tramwaj to nie jedyna akcja Muzeum Śląskiego w ramach Roku Pamięci Powstań Śląskich. Do 28 sierpnia 2011 roku Muzeum zaprasza na wystawę  „W obcym kraju… Wojska Sprzymierzone na Górnym Śląsku w latach 1920–1922”, przybliżającą pobyt wojsk alianckich w naszym regionie w czasie plebiscytu. Do 12 sierpnia na przedpolu muzeum można także zobaczyć wystawę planszową „Górny Śląsk w ogniu. Czas powstań śląskich”.
Internautów z kolei muzeum zaprasza do zagrania w grę „3 Dęby”, w której w trakcie poruszania się po poszczególnych polach uczestnik ma szanse nie tylko wcielić się w postać żołnierza walczącego o przyłączenie Śląska do Polski, ale również poznać i zrozumieć fakty dotyczące historii powstań śląskich. Gra jest dostępna na stronach internetowych www.muzeumslaskie.pl oraz www.katowice.gazeta.pl. Każdy posiadacz profilu w portalu społecznościowym Facebook może także śledzić losy fikcyjnej postaci powstańca śląskiego i dzięki temu poznawać historię powstań śląskich z zupełnie innej perspektywy. Fanpage powstańca jest dostępna pod nazwą „Jak Augustyn walczył o Śląsk”
 
***
Kilka słów o pociągach pancernych
POCIĄGI PANCERNE – ich użycie na wypadek przyszłych walk powstańczych postulowano jeszcze w okresie poprzedzającym plebiscyt. Wojsko Polskie wydzieliło wtedy dwa pociągi pancerne („Piłsudczyk” i „Wilk”), skierowane w stanie pogotowia bojowego do Krakowa. W dalszej kolejności przygotowano trzy pociągi („Paderewski”, „Mściciel” i bliżej nieokreślony). Ze względu na konieczność maskowania pomocy udzielanej przez państwo polskie przed Niemcami i państwami ententy, nie zostały jednak użyte. Z czasem doszło do wystawienia pierwszych macierzystych jednostek górnośląskich, których pierwowzorami były poprzednie pociągi, zasilonych kadrami polskimi („Nowina-Doliwa”, „Korfanty”, „Tadek Ślązak” i „Górnik”). Pozostałe pociągi zbudowano i uzupełniono samodzielnie w górnośląskich zakładach przemysłowych i warsztatach kolejowych. W ten sposób powstały m.in. „Ułan”, „Nowak”, „Ludyga” i „Piast”. Ich konstruktorem był oficer Wojska Polskiego inż. Kazimierz Albrecht. W działaniach powstańczych udział wzięły także pociągi „Zew”, wąskotorowy „Kabicz”, „Kalina”, „Mściciel” i „Piast”.
 
Na początku czerwca doszło do reorganizacji pancernej broni powstańczej, dokonanej przez Inspektorat Pociągów Pancernych z ppłk. Tessar-Obalskim na czele. Doszło do przeformowania wszystkich pociągów pancernych i ujęcia ich w cztery grupy bojowe, po dwa dyony (w każdym z nich znalazły się dwa pociągi pancerne) – w sumie 16: „Korfanty”, „Piast”, „Pieron”,„Naprzód”, „Szwoleżer”, „Ułan”, „Bajończyk”, „Górnik”, „Lubieniec”, „Ludyga”, „Lew”, „Pantera”,     „Nowak”,„Zygmunt Powstaniec”, „Tadek Ślązak”, „Testart”.
 
Pociągi wzięły udział w bojach pod Kędzierzynem 7–10 maja („Korfanty” pod dowództwem por. Włodzimierza Abłamowicza i „Pieron” Jana Heina), w rejonie Góry św. Anny („Nowina-Doliwa”, „Ludyga”, „Lubieniec”). Atak niemiecki pod Szymiszowem w dniu 31 maja odpierał „Mściciel II” por. Olszańskiego. W walkach pod Kędzierzynem i Przystanią Kozielską (4 czerwca) działania osłonowe podejmowały także pociągi pancerne „Lubieniec” i „Ludyga”, a pod Zębowicami od 16 maja do 9 czerwca „Nowak” Jana Horsta, „Zygmunt Powstaniec” ppor. Blany i „Tadek Ślązak” ppor. Plucińskiego.
 
(na podstawie: M. Wrzosek, Pociągi pancerne, [w:] Encyklopedia powstań śląskich, Opole 1982, s. 404-405)